Táo bón ở trẻ em là gì?
Táo bón thường được nghĩ đến khi trẻ có một hoặc nhiều biểu hiện:
- Đi tiêu ít hơn bình thường.
- Phân khô, cứng hoặc thành viên lớn.
- Rặn nhiều.
- Đau khi đi tiêu.
- Có hành vi nhịn đi tiêu.
- Cảm giác đi tiêu không hết.
- Có thể đau bụng hoặc chướng bụng.
Ở nhiều trẻ, một vòng luẩn quẩn thường xảy ra:
PHÂN CỨNG → ĐI TIÊU ĐAU → TRẺ NHỊN → PHÂN CÀNG CỨNG HƠN.
Đây là lý do táo bón dễ kéo dài và tái phát nếu không được xử trí đúng.
Trẻ 2–3 ngày không đi tiêu có phải táo bón không?
Chưa chắc.
Nếu trẻ 2–3 ngày mới đi tiêu nhưng:
- Phân vẫn mềm.
- Đi tiêu dễ dàng.
- Không đau.
- Không phải rặn nhiều.
- Trẻ vẫn ăn uống, vui chơi và tăng trưởng bình thường.
thì có thể chỉ là nhịp đi tiêu riêng của trẻ.
Vì vậy, tính chất phân quan trọng hơn việc trẻ có đi tiêu mỗi ngày hay không.
Nguyên nhân táo bón ở trẻ em thường gặp là gì?
Phần lớn táo bón ở trẻ là táo bón chức năng, nghĩa là không có bệnh lý thực thể nghiêm trọng.
Những yếu tố thường gặp gồm:
1. Trẻ nhịn đi tiêu
Đây là nguyên nhân rất quan trọng.
Trẻ có thể nhịn vì:
- Từng bị đau khi đi tiêu.
- Mải chơi.
- Ngại đi vệ sinh ở trường.
- Không thích nhà vệ sinh lạ.
Càng nhịn, phân càng nằm lâu trong trực tràng và trở nên khô cứng hơn.
2. Chế độ ăn ít chất xơ
Trẻ ít ăn:
- Rau xanh.
- Trái cây.
- Các loại đậu.
- Ngũ cốc nguyên hạt.
có thể dễ táo bón hơn, đặc biệt nếu khẩu phần tổng thể chưa cân đối.
3. Uống chưa đủ nước
Khi lượng nước đưa vào không đủ, phân có thể trở nên khô và khó đi hơn.
4. Uống quá nhiều sữa nhưng ăn ít
Một số trẻ uống nhiều sữa nên thường xuyên no, ăn ít rau, trái cây và các thực phẩm khác.
Khi đó, chế độ ăn mất cân đối có thể góp phần gây táo bón và biếng ăn.
5. Thay đổi sinh hoạt hoặc chế độ ăn
Táo bón có thể xuất hiện khi:
- Trẻ bắt đầu ăn dặm.
- Bắt đầu đi học.
- Đi du lịch.
- Thay đổi thói quen ăn uống hoặc đi vệ sinh.
Dấu hiệu táo bón ở trẻ em cha mẹ cần biết
Cha mẹ nên nghĩ đến táo bón nếu trẻ:
- Đi tiêu ít kèm phân cứng.
- Phân to hoặc thành viên nhỏ cứng.
- Rặn nhiều.
- Khóc hoặc sợ khi đi tiêu.
- Thường xuyên có tư thế cố nhịn.
- Đau bụng hoặc chướng bụng.
- Có vài vệt máu đỏ tươi ngoài phân do nứt hậu môn.
Một số trẻ táo bón lâu ngày còn có thể són phân hoặc dây phân ra quần, do khối phân lớn tích tụ trong trực tràng.
Trẻ táo bón nên ăn gì?
Cha mẹ nên tăng dần các thực phẩm giàu chất xơ phù hợp với tuổi như:
- Rau xanh.
- Đu đủ.
- Thanh long.
- Lê.
- Kiwi.
- Mận.
- Khoai lang.
- Yến mạch.
- Các loại đậu.
Không cần bắt trẻ ăn thật nhiều chất xơ trong thời gian ngắn. Tăng quá nhanh có thể làm trẻ đầy bụng và khó chịu.
Quan trọng là duy trì chế độ ăn đa dạng, đều đặn và phù hợp với tuổi.
Trẻ táo bón nên uống bao nhiêu nước?
Trẻ cần được uống đủ nước trong ngày tùy theo tuổi, chế độ ăn, thời tiết và mức độ vận động.
Cha mẹ nên khuyến khích trẻ uống nước đều trong ngày thay vì chỉ uống thật nhiều khi đã khát.
Tuy nhiên, chỉ tăng nước đơn thuần không phải lúc nào cũng đủ để điều trị táo bón kéo dài nếu trẻ đã có phân cứng, trực tràng chứa nhiều phân hoặc thường xuyên nhịn đi tiêu.
Làm sao tập thói quen đi tiêu cho trẻ?
Nên cho trẻ ngồi bô hoặc bồn cầu khoảng 5–10 phút sau bữa ăn, đặc biệt sau bữa sáng hoặc tối.
Nên:
- Tạo giờ đi tiêu cố định.
- Cho trẻ ngồi thoải mái.
- Có ghế kê chân nếu chân trẻ chưa chạm đất.
- Khen ngợi khi trẻ hợp tác.
- Không la mắng hoặc gây áp lực.
Tư thế ngồi vững, đầu gối hơi cao giúp trẻ đi tiêu dễ dàng hơn.
Trẻ táo bón có cần dùng thuốc không?
Có thể cần, đặc biệt khi táo bón kéo dài, phân rất cứng hoặc trẻ đã hình thành thói quen nhịn đi tiêu.
Bác sĩ có thể chỉ định thuốc làm mềm phân hoặc nhuận tràng phù hợp để giúp:
- Làm mềm phân.
- Giúp trẻ đi tiêu không đau.
- Phá vòng xoắn đau – nhịn – phân cứng.
- Duy trì phân mềm đủ lâu để hạn chế tái phát.
Không nên ngưng thuốc quá sớm chỉ vì trẻ vừa đi tiêu tốt vài ngày.
Cha mẹ cũng không nên tự ý thụt hậu môn thường xuyên mà không có hướng dẫn.
Táo bón ở trẻ điều trị bao lâu thì khỏi?
Táo bón kéo dài thường không thể điều trị dứt điểm chỉ trong vài ngày.
Mục tiêu là giúp trẻ:
- Đi tiêu mềm.
- Không đau.
- Không còn sợ đi tiêu.
- Không còn nhịn.
- Duy trì thói quen tốt trong thời gian đủ dài.
Một số trẻ cần điều trị trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng tùy mức độ và thời gian táo bón trước đó.
Khi nào trẻ táo bón cần đi khám?
Nên đưa trẻ đi khám nếu:
- Táo bón kéo dài hoặc tái phát nhiều lần.
- Phân rất cứng và trẻ đau nhiều.
- Có máu trong phân lặp lại.
- Đau bụng nhiều.
- Bụng chướng.
- Nôn ói.
- Trẻ ăn kém, sụt cân hoặc chậm tăng trưởng.
- Đã điều chỉnh ăn uống nhưng không cải thiện.
Khi nào táo bón ở trẻ có thể do bệnh lý?
Phần lớn trường hợp là táo bón chức năng, nhưng cần nghĩ đến nguyên nhân thực thể nếu trẻ:
- Táo bón xuất hiện rất sớm từ giai đoạn sơ sinh.
- Chậm tiêu phân su.
- Bụng chướng nhiều.
- Nôn ói kéo dài.
- Chậm tăng cân hoặc chậm phát triển.
- Có bất thường vùng hậu môn.
- Táo bón rất nặng và không đáp ứng với điều trị phù hợp.
Bác sĩ có thể cần loại trừ một số bệnh như Hirschsprung, suy giáp, bất thường hậu môn – trực tràng hoặc bệnh lý thần kinh.
Làm sao hạn chế táo bón tái phát?
Cha mẹ hãy nhớ 4 nguyên tắc:
PHÂN MỀM – ĐI TIÊU ĐỀU – KHÔNG NHỊN – ĐIỀU TRỊ ĐỦ THỜI GIAN.
Ngoài ra nên:
- Ăn đủ rau và trái cây.
- Uống đủ nước.
- Điều chỉnh lượng sữa nếu trẻ uống quá nhiều.
- Vận động hằng ngày.
- Tạo thói quen ngồi đi tiêu sau bữa ăn.
Lời khuyên của bác sĩ
Khi trẻ bị táo bón, mục tiêu không phải chỉ giúp trẻ “đi được một lần”, mà là giúp trẻ đi tiêu mềm, không đau và không còn sợ đi tiêu.
Cha mẹ đừng chỉ nhìn vào số ngày chưa đi tiêu.
Hãy quan sát:
PHÂN CÓ CỨNG KHÔNG? – TRẺ CÓ ĐAU KHÔNG? – CÓ NHỊN ĐI TIÊU KHÔNG? – TÌNH TRẠNG CÓ KÉO DÀI KHÔNG?
Nếu trẻ 2–3 ngày mới đi nhưng phân vẫn mềm và đi dễ thì chưa chắc là táo bón.
Ngược lại, nếu trẻ phân cứng, đau khi đi tiêu, thường xuyên nhịn hoặc táo bón kéo dài, nên điều trị sớm để tránh vòng xoắn táo bón ngày càng nặng.
BS CKII Trịnh Đình Thế Nguyên
Chuyên khoa Nhi & Dinh dưỡng
bsnguyennhikhoa
